
Aia ʻo Kalaeokaʻīlio ma ka palena ʻāina i kai loa o Hōnaunau a me Keōkea ma Kona, Hawaiʻi. He wahi lae pāhoehoe liʻiliʻi nō e kīkoʻo ana i ke kai malino. Ua komo nō kēia wahi ma kekahi mau puke e like me Place Names of Hawaiʻi. Ma nā palapala ʻāina USGS, ʻo “Ilio Point” ka inoa o ia wahi. He hoʻohuoi naʻe koʻu ua paʻa ma kēlā mau wahi ma muli o ka paʻu nui a Henry Kekahuna a me Theodore Kelsey. Na Nāluahine Kaʻōpua (he kupa kaulana o Kona mā) paha i hōʻike mua iā lāua i kēia wahi kaulana iā lāua e ana ʻāina ana no ka National Park Service ma Hōnaunau mā ma ke kekeke 1950.

Ua kākau ʻo Kekahuna a me Kelsey i mau kakaha pōkole e pili ana i ka moʻolelo o kēia pōhaku ʻīlio, ʻo Anahulu kona inoa:
“Ka Lae o ka ʻIlio (The Point of the Dog) – where there is the formation of the dog in the sea at the bottom of an indentation on the left side of the point at Ke-okea. The dog is said to be named Anahulu, to have been born at Puu Anahulu (anahulu, ten days), to have opened its eyes in 10 days, and then traveled to Ke-okea. This point is the boundary between Honaunau and Ke-okea, which extends to Alahaka Cliff.”
A laila, ma kekahi palapala ʻokoʻa, eia kekahi manaʻo a lāua:
“Just beyond, at the farther edge of Ka Lae o ka ʻIlio – The Point of the Dog – lies at about its middle, on the bottom of an open sea-pool, the intriguing figure of Anahulu, a supernatural yellow dog turned to stone by terrible Volcano-Goddess Pele. At times the dog is seen in spirit form by human eyes.”
Ua kamaʻāina paha ka nui o koʻu mau hoa pili i koʻu hoihoi loa iā Theodore Kelsey, no laila ʻaʻole paha ʻoukou e pūʻiwa ana i koʻu hoihoi e ʻike maka i kēia wahi pana i ka loaʻa ʻana mai o kekahi kiʻi na Kelsey i paʻi kiʻi o kēia ʻīlio kupua. ʻAʻole i hiki iaʻu ke kau i ia kiʻi ma ʻaneʻi, ʻoiai ʻaʻole noʻu ke kuleana kope. Aia nō naʻe e waiho nei ma ka waihona palapala kahiko o ka Hawaiian Historical Society no ka poʻe i hoihoi i ka hōʻoia i kaʻu mau manaʻo.
ʻO kekahi mea hoihoi, ʻo Anahulu ka inoa o kekahi hāmeʻe ma ka moʻolelo o Kāmiki. Ma laila he wahine ʻo ia, ka wahine hoʻi a Waʻawaʻa. ʻO Puakō kā lāua keiki. ʻAʻole i mōakāka iaʻu inā ʻo ia ke Anahulu hoʻokahi i pili iā Kalaeokaʻīlio.
Ua hoihoi loa au i ka ʻimi a ʻike i kēia ʻano wahi kahiko i kaulana i ka wā kahiko, a i emi loa mai kona kaulana i kēia au hou. Ua ahuwale iaʻu ka maʻalahi loa o ka ʻimi ʻana a ʻike i kēia pōhaku ʻīlio ma muli o kona paʻi kiʻi ʻia e Kelsey, a me kona māka ʻia ma ka palapala ʻāina. A no laila ma ka malama ʻo Kaʻaona i hala iho nei, ua huakaʻi nō māua ʻo Kekai Lindsey no Hōnaunau Pāka.

Iā māua e iho ana ma ke ala e hele ai i Hōnaunau Pāka, ma ka huina o ia alanui me ke alaloa aupuni, aia he ʻīlio apowai luahine e ʻauana wale ana ma waena konu o ke alanui. Ua huikau paha i kona luahine loa. Nui nā kaʻa e holo wikiwiki ana ma ke ala me ka manaʻo ʻole e liʻuliʻu iki no ia wahi ʻīlio!
Ua hoʻōho aʻela ʻo Kekai i ka ʻike ʻana i ia ʻīlio luahine, a ua makemake ʻo ia e kū ma kaʻe o ke ala e kōkua ai iā ia. ʻO au, ua kia ka manaʻo i ka hele ʻana e ʻimi i ka pōhaku i kai. Ua hōʻole au iā ia, me ka paipai ikaika e hoʻomau no Hōnaunau Pāka i loko nō o ka minamina o kuʻu naʻau i ka pilikia o ia ʻīlio. ʻAʻole naʻe ʻo ia i ʻae mai i kaʻu (ʻoiai hoʻi nāna ke kalaiwa), a ua hoʻokū ʻo ia i ke kaʻa i mea e ninini ai i wahi wai mānalo na ka ʻīlio e inu.
Hele maila nō ia ʻīlio apowai, a inu hoʻi i ka wai. A pau kēlā, ua huli a hele pololei ʻo ia no kekahi hale ma kekahi ʻaoʻao o ke alanui, a nalowale mai koʻu ʻike maka. ʻO ia hoʻi kona home.
Iā māua i kau hou ai i luna o ke kaʻa ua noʻonoʻo iho au a ʻaʻapo i kaʻu hemahema. Ua hele maila māua i ka ʻimi i ka ʻīlio kupua ʻo Anahulu, a eia lā, he ʻīlio i ʻōʻīli mai i mua pono o ko māua mau alo! ʻO kaʻu hemahema, ʻaʻole au i noʻonoʻo iki i ka pono o ke kōkua ʻana aku. ʻAʻole anei i nui nā moʻolelo a ko kākou mau kūpuna e aʻoaʻo ana mai iā kākou e kōkua i ka poʻe nele a hune? ʻAʻole anei i nui nā hāmeʻe ma ia mau moʻolelo i pōpilikia nui i ke kōkua ʻole aku? Pōmaikaʻi au i ka lokomaikaʻi o kahi hoa oʻu i hele pū ai! Ua noho paha ʻo Anahulu ma luna o ia ʻīlio apowai i mea e hoʻokipa mai ai iā māua! Auē!

Hoʻomau akula māua no Kalaeokaʻīlio. I ko māua hōʻea ʻana i ia wahi ua ʻano paʻakīkī ka ʻimi ʻana i ka pōhaku no ke ʻano ʻāloʻaloʻa o ke kai malino o Kona i ia lā. Eia naʻe, ua loaʻa mai nō. Ua kū nō i ke kiʻi na Kelsey i paʻi kiʻi.


ʻAʻole i maikaʻi loa kaʻu kiʻi ma muli o ke kai ʻāloʻaloʻa i ia lā, a ua makaʻu au o hāʻule ʻauaneʻi i loko o ke kai, akā he ahuwale ke poʻo o Anahulu ma kaʻu kiʻi, e like nō me kā Kelsey. E hoʻi aku au i kekahi lā i ke paʻi kiʻi hou.
Pīpī holo kaʻao.
Kua Loloa O Pu‘uanahulu
Na Kahakulielehua
Haku ʻia no Hālau Nā Mamo O Pu‘uanahulu ma ke ʻano he hula ho‘i na William Kahakuleilehua Haunu‘u Ching ma ka mahina ʻo May m.h. 1995.
Kua loloa o Pu‘uanahulu,
Hāmau Anahulu ma ka Lae-o-ka-‘īlio,
‘O Pu‘uwa‘awa‘a noho i ka mālie,
‘Ano‘ai Maunakea me Maunaloa,
Kilakila ‘o Hualalai,
Kohala ‘ākau, aia ma mua ‘o Haleakalā,
Kaulana nā kuahiwi e pō‘ai ‘ia ‘o Pu‘uanahulu,
E ō e Kona ka ‘āina o ‘Ehu,
Kona kai ‘ōpua, Kona kai mā‘oki‘oki,
Na ke aka o ka lā e hō‘ike i kou nani ē!










