No Kalaeokaʻīlio

ʻO Kalaeokaʻīlio, he wahi pana o Keōkea ma Kona.

Aia ʻo Kalaeokaʻīlio ma ka palena ʻāina i kai loa o Hōnaunau a me Keōkea ma Kona, Hawaiʻi. He wahi lae pāhoehoe liʻiliʻi nō e kīkoʻo ana i ke kai malino. Ua komo nō kēia wahi ma kekahi mau puke e like me Place Names of Hawaiʻi. Ma nā palapala ʻāina USGS, ʻo “Ilio Point” ka inoa o ia wahi. He hoʻohuoi naʻe koʻu ua paʻa ma kēlā mau wahi ma muli o ka paʻu nui a Henry Kekahuna a me Theodore Kelsey. Na Nāluahine Kaʻōpua (he kupa kaulana o Kona mā) paha i hōʻike mua iā lāua i kēia wahi kaulana iā lāua e ana ʻāina ana no ka National Park Service ma Hōnaunau mā ma ke kekeke 1950.

ʻO Hōnaunau Pāka ma Kona.

Ua kākau ʻo Kekahuna a me Kelsey i mau kakaha pōkole e pili ana i ka moʻolelo o kēia pōhaku ʻīlio, ʻo Anahulu kona inoa:

“Ka Lae o ka ʻIlio (The Point of the Dog) – where there is the formation of the dog in the sea at the bottom of an indentation on the left side of the point at Ke-okea. The dog is said to be named Anahulu, to have been born at Puu Anahulu (anahulu, ten days), to have opened its eyes in 10 days, and then traveled to Ke-okea. This point is the boundary between Honaunau and Ke-okea, which extends to Alahaka Cliff.”

A laila, ma kekahi palapala ʻokoʻa, eia kekahi manaʻo a lāua:

“Just beyond, at the farther edge of Ka Lae o ka ʻIlio – The Point of the Dog – lies at about its middle, on the bottom of an open sea-pool, the intriguing figure of Anahulu, a supernatural yellow dog turned to stone by terrible Volcano-Goddess Pele. At times the dog is seen in spirit form by human eyes.”

Ua kamaʻāina paha ka nui o koʻu mau hoa pili i koʻu hoihoi loa iā Theodore Kelsey, no laila ʻaʻole paha ʻoukou e pūʻiwa ana i koʻu hoihoi e ʻike maka i kēia wahi pana i ka loaʻa ʻana mai o kekahi kiʻi na Kelsey i paʻi kiʻi o kēia ʻīlio kupua. ʻAʻole i hiki iaʻu ke kau i ia kiʻi ma ʻaneʻi, ʻoiai ʻaʻole noʻu ke kuleana kope. Aia nō naʻe e waiho nei ma ka waihona palapala kahiko o ka Hawaiian Historical Society no ka poʻe i hoihoi i ka hōʻoia i kaʻu mau manaʻo.

ʻO kekahi mea hoihoi, ʻo Anahulu ka inoa o kekahi hāmeʻe ma ka moʻolelo o Kāmiki. Ma laila he wahine ʻo ia, ka wahine hoʻi a Waʻawaʻa. ʻO Puakō (w) kā lāua keiki. ʻAʻole i mōakāka iaʻu inā ʻo ia ke Anahulu hoʻokahi i pili iā Kalaeokaʻīlio.

Ua hoihoi loa au i ka ʻimi a ʻike i kēia ʻano wahi kahiko i kaulana i ka wā kahiko, a i emi loa mai kona kaulana i kēia au hou. Ua ahuwale iaʻu ka maʻalahi loa o ka ʻimi ʻana a ʻike i kēia pōhaku ʻīlio ma muli o kona paʻi kiʻi ʻia e Kelsey, a me kona māka ʻia ma ka palapala ʻāina. A no laila ma ka malama ʻo Kaʻaona i hala iho nei, ua huakaʻi nō māua ʻo Kekai Lindsey no Hōnaunau Pāka.

Ua halapohe ʻē ka ʻīlio Polenesia. ʻO kēia kekahi ʻīlio wahine i hānai ʻia e Jack Throp ma ke kekeke 1960. Ua hoʻopiʻi ʻo ia i mau ʻīlio kamaʻāina me ka manaʻo e loaʻa hou mai ke ʻano o ka ʻīlio Hawaiʻi o ka wā kahiko.

Iā māua e iho ana ma ke ala e hele ai i Hōnaunau Pāka, ma ka huina o ia alanui me ke alaloa aupuni, aia he ʻīlio apowai luahine e ʻauana wale ana ma waena konu o ke alanui. Ua huikau paha i kona luahine loa. Nui nā kaʻa e holo wikiwiki ana ma ke ala me ka manaʻo ʻole e liʻuliʻu iki no ia wahi ʻīlio!

Ua hoʻōho aʻela ʻo Kekai i ka ʻike ʻana i ia ʻīlio luahine, a ua makemake ʻo ia e kū ma kaʻe o ke ala e kōkua ai iā ia. ʻO au, ua kia ka manaʻo i ka hele ʻana e ʻimi i ka pōhaku i kai. Ua hōʻole au iā ia, me ka paipai ikaika e hoʻomau no Hōnaunau Pāka i loko nō o ka minamina o kuʻu naʻau i ka pilikia o ia ʻīlio. ʻAʻole naʻe ʻo ia i ʻae mai i kaʻu (ʻoiai hoʻi nāna ke kalaiwa), a ua hoʻokū ʻo ia i ke kaʻa i mea e ninini ai i wahi wai mānalo na ka ʻīlio e inu.

Hele maila nō ia ʻīlio apowai, a inu hoʻi i ka wai. A pau kēlā, ua huli a hele pololei ʻo ia no kekahi hale ma kekahi ʻaoʻao o ke alanui, a nalowale mai koʻu ʻike maka. ʻO ia hoʻi kona home.

Iā māua i kau hou ai i luna o ke kaʻa ua noʻonoʻo iho au a ʻaʻapo i kaʻu hemahema. Ua hele maila māua i ka ʻimi i ka ʻīlio kupua ʻo Anahulu, a eia lā, he ʻīlio i ʻōʻīli mai i mua pono o ko māua mau alo! ʻO kaʻu hemahema, ʻaʻole au i noʻonoʻo iki i ka pono o ke kōkua ʻana aku. ʻAʻole anei i nui nā moʻolelo a ko kākou mau kūpuna e aʻoaʻo ana mai iā kākou e kōkua i ka poʻe nele a hune? ʻAʻole anei i nui nā hāmeʻe ma ia mau moʻolelo i pōpilikia nui i ke kōkua ʻole aku? Pōmaikaʻi au i ka lokomaikaʻi o kahi hoa oʻu i hele pū ai! Ua noho paha ʻo Anahulu ma luna o ia ʻīlio apowai i mea e hoʻokipa mai ai iā māua! Auē!

Ua ʻano kū ka nānā ʻana o ia ʻīlio luahine me kēia kiʻi. Minamina koʻu manaʻo ʻole e paʻi kiʻi iā ia i ia lā.

Hoʻomau akula māua no Kalaeokaʻīlio. I ko māua hōʻea ʻana i ia wahi ua ʻano paʻakīkī ka ʻimi ʻana i ka pōhaku no ke ʻano ʻāloʻaloʻa o ke kai malino o Kona i ia lā. Eia naʻe, ua loaʻa mai nō. Ua kū nō i ke kiʻi na Kelsey i paʻi kiʻi.

Ahuwale ke poʻo a me nā wāwae mua o Anahulu ma kēia kiʻi. ʻO kona hope, aia ma lalo o ke kāulu. Ua ʻoi mōakāka hoʻi ma kā Kelsey kiʻi kahiko.

ʻAʻole i maikaʻi loa kaʻu kiʻi ma muli o ke kai ʻāloʻaloʻa i ia lā, a ua makaʻu au o hāʻule ʻauaneʻi i loko o ke kai, akā he ahuwale ke poʻo o Anahulu ma kaʻu kiʻi, e like nō me kā Kelsey. E hoʻi aku au i kekahi lā i ke paʻi kiʻi hou.

Pīpī holo kaʻao.

Kua Loloa O Pu‘uanahulu
Na Kahakulielehua

Haku ʻia no Hālau Nā Mamo O Pu‘uanahulu ma ke ʻano he hula ho‘i na William Kahakuleilehua Haunu‘u Ching ma ka mahina ʻo May m.h. 1995.

Kua loloa o Pu‘uanahulu,
Hāmau Anahulu ma ka Lae-o-ka-‘īlio,
‘O Pu‘uwa‘awa‘a noho i ka mālie,
‘Ano‘ai Maunakea me Maunaloa,
Kilakila ‘o Hualalai,
Kohala ‘ākau, aia ma mua ‘o Haleakalā,
Kaulana nā kuahiwi e pō‘ai ‘ia ‘o Pu‘uanahulu,
E ō e Kona ka ‘āina o ‘Ehu,
Kona kai ‘ōpua, Kona kai mā‘oki‘oki,
Na ke aka o ka lā e hō‘ike i kou nani ē!

Self-Isolation and Quarantine ma ka wā kahiko?

E self-quarantine kākou a pau… Koe paha ʻo Chuck Norris.

Aloha pūmehana kākou e nā hoa! Hoʻokahi paha makahiki kēia mai koʻu hoʻomaka ʻana i kēia wahi blog. E kala mai no ke kau ʻole iki ʻana i wahi manaʻo mai ia manawa aku. No koʻu paʻa loa ma ka hale nei no kēia mau lā i hala koʻu hoihoi hou e kau i manaʻo maʻanei. He manaʻo kēia i pili loa i kēia noho paʻa ʻana a kākou.

He nani nō ke akamai a ka poʻe Hawaiʻi o ke au i hala. No laila ke hiki kākou i ka wā hulihia ʻo ka hana Hawaiʻi kuʻuna ka nānā iā hope, i ka hana hoʻi o ko kākou poʻe kūpuna i aʻoaʻo no kā kākou hana i kēia manawa. No laila, ua ʻimi aku au i ke aʻoaʻo naʻauao o ko kākou mau moʻolelo kaʻao no ka pōʻino maʻi ahulau e pilikia nei ka honua, a ua loaʻa mai kēia. Ke manaʻo nei au he kūpono loa koʻu kaʻana ʻana me ʻoukou. He kūpono loa ka haʻawina nui o kēia moʻolelo no ka nohona a kākou i nā mahina e hiki mai ana. Mai Ka Nūpepa Kūʻokoʻa (23 ʻOkakopa 1869) kēia moʻolelo, a ua kākau hou au no ko ʻoukou hoʻonanea.

Ua lohe au, ʻo Koaʻekea ka pali ma ka ʻaoʻao Hilo o Waipiʻo.

No Lonopūhā a me Milu

He kahuna lāʻau lapaʻau ʻano kaulana ʻo Lonopūhā mai ke au i kikilo, nāna i hoʻokumu i kekahi mau papa lapaʻau a ka poʻe Hawaiʻi. He haumāna ʻo Lonopūhā na Kamakanuiʻāhaʻilono, nāna i lapaʻau iā Lonopūhā ma Kiolokaʻa ma Kaʻū. He moʻolelo ʻokoʻa naʻe kēlā mai ka moʻolelo koʻikoʻi iā kākou i kēia manawa.

Ma hope mai o ko Lonopūhā aʻo ʻana i ka ʻoihana lāʻau lapaʻau mai ke kumu ʻo Kamakanuiʻāhaʻilono, ua noho ʻo ia ma Waimanu ma Hāmākua. Ma ia mau lā he nui nō nā kānaka e noho ana ma Waimanu, no ka momona o ia ʻāina, a ua lilo ʻo Lonopūhā i kahuna lāʻau lapaʻau kaulana loa ma waena o lākou.

Ua kuʻi nō ka lono a hiki i Waipiʻo. ʻO Milu ke aliʻi o ia awāwa ma ia mau lā, a ua ʻike ʻo ia, he ʻiʻini ko kekahi poʻe kahuna e make ʻo ia. ʻO ia mau kāhuna, no Kahiki mai nō (ʻo Kaʻalaenuiahina, Kahuilaokalani, a me Kāneikaulanaʻula nā inoa o lākou) . Ua mākaʻikaʻi lākou i ka pae ʻāina mai Niʻihau a hiki loa i Hawaiʻi nei. Ma nā wahi a pau a lākou i kipa ai, ua loaʻa ka poʻe i nā maʻi ʻinoʻino hou i ʻike mua ʻole ʻia ma Hawaiʻi nei. Ua hoʻokele kēia poʻe kāhuna i ka maʻi e lele ma luna o Milu. No laila no ko Lonopūhā kūlana kaulana he lāʻau lapaʻau, ua poloʻai ʻo Milu iā ia e hele mai e hoʻopakele ai i kona wahi ola.

I ko Lonopūhā hiki ʻana i kahi o Milu, a ʻike maka a hāhā paha, ʻōlelo ʻo ia, “ʻAʻohe ou maʻi, ke hoʻolohe naʻe ʻoe i ka mea aʻu e ʻōlelo aku ai iā ‘oe.” A laila ua lapaʻau kēia iā Milu. “Ua lapaʻau aʻe nei kāua iā ‘oe a ola ʻoe, ua pau nā maʻi maoli e pili ana i kou kino, a koe naʻe ka maʻi ma waho mai.” Ua kauoha ʻo Lonopūhā i ke aliʻi e kūkulu i wahi kauhale lauʻī e malu ai kona noho ʻana no kekahi mau pule he nui. Ua kapa ʻia kēlā ʻano hale he hale pipipi. He mau ʻano pupupu hale e hoʻopau loa mai ai ka lapaʻau ʻana, ke loʻohia ʻole i kekahi pilikia.

Kauoha akula ʻo Lonopūhā iā ia e noho a paʻa ma ka malu o ka hale, mai hele iki i waho. Inā paha e puka ʻo Milu i waho o ka hale, ʻo kona lā nō ia e make ai. Ua kūkulu nō ʻo Milu i nā hale pipipi, a ua noho maikaʻi hoʻi i loko o laila no nā pule he ʻelua paha. A laila i kekahi lā ua lohe ke aliʻi i nā leo kūpīnaʻi ma ʻō a ma ʻaneʻi o kahi āna e noho ana. No ka mea, he mau manu nani ʻelua e pāʻani ana ma ka lewa, a no ka nani o ia mau manu a me ka lele pāʻani ʻana o lāua, ua nui ka ʻuāʻuā o ka poʻe o Waipiʻo. He leʻaleʻa loa ia iā lākou. Ua hoʻomanaʻo naʻe ʻo Milu i ke kauoha, a ʻaʻole ʻo ia i puka iki mai ka hale i kēlā lā.

Noho hou ihola ʻo Milu i loko o ka hale pipipi me ka maluhia. A i ke kokoke o ka hala ʻana o ka ʻekolu paha o nā pule, ua piʻoloke hou nō ko Waipiʻo me ka leo ʻuā. No ka mea, ua lele mai ka lewa mai kekahi manu nui o nā ʻano hulu like ʻole, a e lele kīkaha ana ʻo ia ma waena o ka wēlau pali o Koaʻekea a i ka wēlau pali o Kaholokuaiwa (ma kahi paha o ka palena ʻāina me Muliwai), me ka hoʻolaʻilaʻi iho ma luna o nā kānaka, a no laila, ua ʻuā hele nā kānaka i ʻō a i ʻaneʻi e alualu hele ana. Piʻi ka uluhua loa o Milu i ka lohe ʻana i ka pihe o waho, a ua pau kona aho nui i ka ʻuā. No laila paʻi aʻela ʻo ia i kekahi lāʻī o kona wahi hale pipipi, me ka manaʻo e ʻike maka ai i ua manu nei. ʻO ka manawa ihola nō ia o ua manu nei i kuʻu mai ai a e nao ma ka pōʻaeʻae o Milu e ʻako ai i kona ʻake. ʻAi ihola ka manu nui i ko Milu ʻake a lele akula no Koaʻekea.

Make ʻo Milu, a ʻike akula ʻo Lonopūhā i ko ka manu nui lele ʻana. Holo akula nō ʻo Lonopūhā i ke alualu i kēnā wahi manu nui. Hoʻolaʻi ka manu ma kekahi poʻopoʻo pōhaku ma luna o ke kumu pali o Koaʻekea, a komo ma loko. Iā iā e komo ana i laila ua lana ke koko o Milu ma nā pōhaku o ia wahi. No laila ʻāwili koke ihola kēia i ka pahoʻolā (ʻo ia hoʻi ka ʻāpana kapa weuweu) me ke koko, a hoʻi akula i ka hale pipipi e waiho ana ke kino make o ua aliʻi lā. Nini ʻo Lonopūhā i ka lapaʻau ma luna o ka pōʻaeʻae, a ola hou mai nō ke aliʻi. ʻO kēlā wahi poʻopoʻo pōhaku, ua kapa ʻia ʻo “Keakeomilu” mai ia manawa aku.

“Ua pakele kou ola i ka mua o kou make, a e koe mai ana ka ʻelua. E hoʻolohe ʻoe i kaʻu kauoha a e ola ʻoe. Inā puka hou ʻoe mai ka hale pipipi, ʻo kou make nō ia.”

Ua ʻae mai nō ʻo Milu i kēia mau aʻoaʻo a Lonopūhā. E noho a paʻa ma ka hale.

Hala aʻela na pule he nui, he mau malama nō paha. Ua hiki mai nā nalu nui mai Kahiki mai i Waipiʻo, a he mau nalu maikaʻi loa no ka heʻenalu. I kēlā a me kēia lā i lohe mau ai ʻo Milu i ka ʻuāʻuā ʻoliʻoli o nā kānaka o Waipiʻo i ka leʻaleʻa o ka heʻenalu ʻana, a ua pau loa kona ahonui. Puka ʻo ia mai ka hale pipipi, iho i kai, a komo pū ʻo ia. Ua maikaʻi loa nā nalu āna i heʻe ai, ʻekahi, ʻelua, ʻekolu mau nalu haʻi a pae ʻo Milu i uka. Komo hou ʻo ia i ke kai. ʻEkahi, ʻelua… ma ke kolu o nā nalu nui, ua lilo loa ʻo Milu i ke kai, ʻaʻole i ʻike hou ʻia. Ua make nō. ʻAʻohe kino i koe na Lonopūhā e hoʻōla hou, ʻo ia ka hopena o Milu.

ʻAno kākaʻikahi kekahi mau ʻano lāʻau ma ka hale wili lāʻau i kēia mau lā… Mai poina i ka lāʻau ma kou pā hale!

Ka Haʻawina

Hulihia ke ao nei i kēia maʻi ahulau ʻo Covid19, ʻo ia hoʻi ka maʻi Kalaunu. Ua ʻōlelo ʻia, ʻaʻohe maʻi ahulau i like ai me ia mai ka manawa o ke kaua honua ʻekahi. He maʻa ʻole kākou i ka hana a nā kauka e kauoha mai nei iā kākou. He mea hou loa kēia, ʻo ka noho a paʻa ma ka hale me ka puka ʻole loa i waho. He wahi hana paʻakikī nō no ka hapanui o kākou. Makemake kākou e niele i nā hana hoihoi a me nā hana i maʻa iā kākou o waho o ka hale. ʻO ka pāʻina paha me nā hoa, ʻo ka hele kūʻai, ʻo hele i ʻō a i ʻaneʻi me ka pilikia ʻole. ʻO au nō kekahi o ia mau kānaka nieniele, pāmalō loa ka noho a paʻa no nā pule a mau malama he nui.

He mau kānaka naʻe kākou, e like me Milu. I kekahi manawa hiki ʻole iā kākou ke kaomi iho i ka ʻiʻini e niele i ka hana ma waho. Akā e makaʻala ʻoe i ka hana pinepine ʻana. I ko Milu puka mua ʻana i waho o ka hale pipipi, ua pōmaikaʻi loa ʻo ia i ka hiki iā Lonopūhā ke lapaʻau hou mai a ola. I ka lua o ko Milu puka ʻana, ʻaʻole i ola hou mai.

E hoʻomanaʻo kākou i ke aʻoaʻo a ka poʻe o ka wā kahiko. Ke kauoha mai ke kahuna e noho ma loko o ka hale, ʻo ia noho paʻa nō ia, o pilikia kākou e like me Milu.

No ka Pana i ka Manu he ʻIʻiwi

“Hoʻohihi nā manu o ke kuahiwi

Nā ʻiʻiwi maka pōlena

I ka ʻono o ka wai o nā pua

ʻO Moanikeʻala i ka uluwehiwehi”

-Kimo Hula na Helen Desha Beamer

Kiʻi na Cari Lynn Squibb USGS

Iaʻu he wahi keiki, ua maʻa au i ke kapa ʻana i ka ʻōpio o ka manu ʻiʻiwi (ʻo ia hoʻi o Drepanis coccinea), ʻo ia ka ʻiʻiwi pōpolo. I kēia mau lā, ke pinepine nei koʻu lohe i ke kapa ʻia o ka ʻiʻiwi ʻōpio, he ʻiʻiwi pōlena. Ua ʻano pūʻiwa au i ka lohe i kēia mea, kohu nō he kapa inoa hou. He inoa kaulana kēlā inoa he ʻiʻiwi pōlena ma nā mele a me nā kaʻao kahiko, akā ua pololei anei ke kapa ʻana i ka manu ʻiʻiwi ʻōpio ʻo ia ka ʻiʻiwi pōlena? A inā ʻaʻole, he aha lā ia mea he ʻiʻiwi pōlena? A hua, a pane!

E kālailai kāua, e ka mea heluhelu, i nā wahi hunahuna ʻikepili no kēia kumuhana mai kahiko mai.

E hoʻomaka kāua me ka palapala a ka poʻe Hawaiʻi. ʻO kā Kepelino Keauokalani (1859-1860, ʻaoʻao 22-23) wale iho nō paha ka palapala i loaʻa ma kēia kumuhana no ka ʻokoʻa o nā ʻano manu ʻiʻiwi like ʻole ma ka wā kahiko:

“Ua lite pu ta Iivi polena me ta mamo, a me ta oo, a me ta ou. He memele tona nutu, he loloa hoi, a ua palamimo pio maitai. He palanaiti mio maitai tona poo, he ula hiohio tona hulu, he palauli eleele nae na eheu a me ta pupua. He memele vena tona mau vavae, he mahaehae tona mau manamana, a ua memele hoi a hiti i ta manamana a me na maiuu. Polena tona mau mata. He vai pualehua tana ai….”

No ka ʻokoʻa loa o nā mea a pau o kēia au mai ko ke au kahiko, ke heluhelu kāua i kēia ʻano wehewehena kahiko no ke ʻano o kekahi mea, e aho nō kāua e noʻonoʻo piha no ke kiʻi e hōʻike ʻia nei e ka mea kākau. Kū anei ko Kepelino wehewehena no ke ʻano o ke kino o ka manu ʻiʻiwi me ke ʻano o ka manu ʻiʻiwi a kāua e kamaʻāina nei i kēia au?

No ka mea nō hoʻi, ua hiki nō i nā inoa o kēlā a me kēia ʻano mea ola ke ʻokoʻa ma waena o nā kaiāulu like ʻole i ka wā kahiko. Eia hoʻi, ua hiki nō ke ʻokoʻa ka inoa o kēlā a me kēia mea ola o ka wā kahiko i kēia manawa. ʻO ka ʻiʻiwi o kēia au, he hoʻokahi anei ʻano manu me ko Kepelino e manaʻo nei?

Kohu mea lā he kū nō kā Kepelino wehewehena i ke ʻano o ka ʻiʻiwi i kamaʻāina iā kākou i kēia manawa. No ka mea, he manu nuku palamimo kikiwi nō. He palanaiki ke poʻo. He ʻulaʻula hiʻohiʻo ka hapanui o ka hulu, a he ʻeleʻele ka ʻēheu a me ka puapua.

Hoihoi kāna wehewehena no ka memele o ka wāwae a me ka nuku (ʻo kā kākou ʻōlelo no ia waihoʻoluʻu i kēia manawa he “ʻākala”), akā ma ka laulā he ʻano Haole nō paha ko kākou kamaʻāina i ke ʻano o nā waihoʻoluʻu a pau i kēia au. Ua ʻokoʻa ke kuanaʻike waihoʻoluʻu o ka poʻe o ka wā kahiko. Ke nānā i ka ʻiʻiwi i kēia mau lā, he ʻano kū like nō hoʻi ka waihoʻoluʻu o ka nuku a me nā wāwae kekahi i kekahi, e laʻa hoʻi me ka mea i wehewehe ʻia e Kepelino.

Eia kekahi mea, ʻo nā maka. he pōlena nō nā maka o ka ʻiʻiwi o kēia au ke nānā aku, e like me kā Kepelino. ʻO ia hoʻi, he ʻano hapa lenalena, hapa makuʻe paha ka nānā ʻana ma ka manaʻo o ka poʻe i kēia mau lā.

No laila, ua kūpono nō ka manaʻo ʻana, he like kā Kepelino manu ʻiʻiwi me ka ʻiʻiwi a kākou e kamaʻāina nei i kēia au. ʻO ia ʻo Drepanis coccinea.

ʻOiai ua paʻa kēlā, e hoʻomau kāua ma ka noʻonoʻo no ko Kepelino hāpai ʻana i ka manaʻo, he ʻekolu lā ʻano o ka manu ʻiʻiwi!

“Etolu ano o na Iiwi. Eia:

1.Iivi polena. Eia te ano: Iivi onohi eleele a lena ta onohi tii. A nolaila, panaia teia manu he Iivi mata polena.

2. Iivi alotele, oia ta Iivi veo puni o tona mata, a o na mea e ae ona, ua lite no me ta Iivi polena, a ona mea e ae ona, ua lite no me ta Iivi polena.

3. Iivi popolo, oia ta Iivi ula-hiohio pa..palauli [pāpalauli] o ta hulu; ata, o ta nutu ua lite no me na Iivi e ae.”

“A o ta Iivi polena i veheveheia mamua, he ula..ʻhiohio [ʻula hiʻohiʻo] no tona hulu, a he memele iti nae ta vevelelau, a no laila, ano e iti oia ma ta nana ana.”

Kā Kepelino no ka ʻIʻiwi.

Ma mua o ko kāua kālailai ʻana i kēlā ʻikepili, e hoʻomau kāua ma ka heluhelu ʻana i ka ʻikepili ʻē aʻe i loaʻa ma kēia kumuhana. He mau manaʻo waiwai ko ka palapala ʻana a nā Haole ʻepekema ma ke kenekūlia ʻumikūmāiwa no nā ʻano ʻokoʻa o kēia manu he ʻiʻiwi. Eia kā Scott B. Wilson (1881, ʻaoʻao 3) no nā inoa kanaka māoli no ka ʻiʻiwi ʻōpio:

“The immature birds are not so familiar to the islanders as the adults [ʻoiai ʻo ka makua kai hoʻohana ʻia no ka haku hulu] and are often regarded by them as belonging to a distinct species, called in the Hawaiian tongue “Iiwi Popolo” or “Iiwi Polena,” –an error which Judge Dole shares in his well-known “Catalogue of Hawaiian Birds…”

ʻO ka waiwai i loko o kēia ko Wilson hōʻike ʻana, ʻo ka ʻiʻiwi pōpolo a me ka ʻiʻiwi pōlena he mau pana no nā Drepanis coccinea ʻōpio na ka poʻe kanaka māoli.

ʻAʻole ʻo kā Wilson wale nō kai kākau no nā manu Hawaiʻi. Ua huakaʻi mai he mau Haole i Hawaiʻi nei e ʻohiʻohi ai a e hulikoʻa ai i nā manu o kēia pae ʻāina. Ua hoʻouna ʻia mai ʻo Wilson e ʻohiʻohi manu no kekahi kanaka ʻepekema ma ʻEnelani, ʻo Alfred Newton.

ʻO Alfred Newton. Kiʻi na R. Falkner.

ʻO kekahi mau Haole ʻē aʻe i hiki mai, he mau limahana na Walter Rothschild, he aliʻi waiwai o ʻEnelani. Ua hoihoi ʻo Rothschild i nā holoholona like ʻole a puni ke ao, a ua kākau ʻo ia i puke e pili ana i nā manu o Hawaiʻi nei, ʻo The Avifauna of Laysan and the Neighboring Islands. He mau ʻenemi ʻo Newton a me Rothschild ma ka ʻohiʻohi mua ʻana a me ke kapa inoa Haole ʻana i nā manu i kamaʻāina ʻole mua i ka poʻe Haole o ia manawa.

ʻAʻole i palapala ʻo Rothschild i inoa no ka ʻiʻiwi ʻōpio ma kāna puke, akā ua hulikoʻa nō i ke ʻano o ka nānā ʻana o ka ʻiʻiwi ʻōpio a me ka ʻiʻiwi makua. He kōkua kēia iā kāua ma muli o ko Kepelino hōʻike ʻana he ʻokoʻa ka maka o ka ʻiʻiwi alokele mai ko ka ʻiʻiwi pōlena, no ka mea ʻo kekahi lāliʻi paʻakīkī ʻo kā Kepelino wehewehena no ka ʻokoʻa ma waena o kēia mau manu, ʻo ia hoʻi ke kala o nā maka. Eia kā Rothschild (1900, ʻaoʻao 154):

“[no ka ʻiʻiwi makua] Iris dark hazel.”

“[no ka ʻiʻiwi ʻōpio] In the young bird the iris is hazel…”

No laila, he ʻokoʻa iki nō ka maka o ʻiʻiwi makua a me ka ʻiʻiwi ʻōpio. A ʻo ko ka ʻiʻiwi ʻōpio mau maka ka mea i ʻoi lenalena.

ʻO Walter Rothschild. Kuleana Kiʻi na Tring Museum.

He kōkua hoʻi kā Rothschild wehewehena no ke ʻano o ka hulu o ka ʻiʻiwi ʻōpio a me ʻano o ke oʻo ʻana o ko ka ʻiʻiwi ʻōpio hulu a makua maila.

“Young birds are quite different in colour. The feathers above and below are brownish orange or olivaceous orange, those above with blackish spots at the tip, those on the throat and breast similar, while those of the abdomen are not so distinctly spotted at the tip. The red feathers appear here and there generally, if not always, first on the head and breast, and get more and more plentiful as the moult advances; but there are also, in several of my specimens, orange-brown feathers that are washed with scarlet-vermilion, as if the red colour was overspreading the old feathers together with the moult. [naʻu ka hoʻohiō]”

No laila he ʻelua ʻano e oʻo ai ka ʻiʻiwi ʻōpio a makua maila. ʻO ka hapanui, he māunu a ulu i mau hulu hou ma ke au o ka manawa. A ʻo kekahi mea (ʻaʻole paha he nui), he kuanoni liʻiliʻi ka waihoʻoluʻu o ka hulu me ka māunu ʻole.

Kuleana kiʻi na USGS

Me kēia mau ʻikepili a pau, pehea kākou e wae ai i ia mau ʻano ʻekolu o ka ʻiʻiwi, he pōlena, pōpolo, a me alokele? E hoʻonohonoho hou kāua i nā lāliʻi o kā Kepelino mau wehewehena:

  1. ʻIʻiwi pōpolo: He ʻiʻiwi ma nā ʻano a pau o nā ʻano ʻiʻiwi ʻē aʻe, akā he pāpalauli kekahi hulu.
  2. ʻIʻiwi alokele: Kohu kū nō kā Kepelino no kēia ʻano ʻiʻiwi me ka ʻiʻiwi makua maʻamau. He like loa me ka ʻiʻiwi pōlena. ʻO ka mea ʻokoʻa loa ka weo o ko ke alokele maka. He pōlena ka maka o ka ʻiʻiwi pōlena.
  3. ʻIʻiwi pōlena: Like loa me nā ʻiʻiwi ʻē aʻe, koe nō ka pōlena o kona mau maka (ke hoʻohālike ʻia me ko ka ʻiʻiwi alokele) a me ka memele iki o ka wewelelau o kona hulu.

E hoʻonohonoho hoʻi kāua i ka ʻikepili na Wilson a me Rothschild:

  1. ʻO ka ʻiʻiwi pōpolo a me ka ʻiʻiwi pōlena kekahi mau inoa no ka ʻiʻiwi ʻōpio
  2. He ʻokoʻa iki nā maka o ka ʻiʻiwi ʻōpio a me ka ʻiʻiwi makua, a ʻo ka ʻiʻiwi ʻōpio ka mea i ʻoi lenalena kona mau maka.
  3. Ma kekahi mau ʻiʻiwi ʻōpio kākaʻikahi, ʻaʻole māunu wale nā hulu o kona manawa keiki, he kuanoni liʻiliʻi ke kala ma kēlā a me kēia hulu, a ʻula hiʻohiʻo piha maila.

He kōkua hoʻi ka hoʻonohonoho ʻana i ka ʻikepili ma ka pakuhi:

ʻAno o ka ʻiʻiwiʻAno o ka huluʻAno o ka makaNā maka o ka manu ʻōpio wahi a nā HaoleNā maka o ka manu makua wahi a nā HaoleKa hulu o ka manu ʻōpio wahi a nā HaoleKa hulu o ka manu makua wahi a nā Haole
PōlenaʻUla hiʻohiʻo, wewelelau memelePōlena“hazel” “orange-brown feathers that are washed with scarlet-vermilion” 
PōpoloʻUla hiʻohiʻo me pāpalauli??  “blackish spots” 
AlokeleʻUla hiʻohiʻoWeo Puni “dark hazel” ʻulaʻula

Pakuhi 1 Wehewehena o nā hiʻohiʻona o nā ʻano ʻiʻiwi like ʻole.

Kiʻi na Noah Gomes

Kohu mea lā ʻo ka ʻiʻiwi alokele ka ʻiʻiwi makua, ʻo ia hoʻi ka ʻiʻiwi maʻamau.

He mau ʻiʻiwi ʻōpio. Kiʻi na F.W. Frohawk.

ʻO ka ʻiʻiwi pōpolo, ʻo ia nō nā ʻiʻiwi ʻōpio loa, i loaʻa nā hulu ʻeleʻele ma ke kino me he mau hua pōpolo lā ka nānā ʻana.

ʻO ka ʻiʻiwi pōlena, he ʻano ʻiʻiwi kākaʻikahi paha, ʻo ia ka ʻiʻiwi ʻōpio e makua mai ana, a koe nō ka maka pōlena a me kekahi mau hulu melemele. Inā ua ʻoiaʻiʻo loa kā Rothschild, ʻaʻole paha laha loa kēia ʻano ʻiʻiwi, no ka mea ʻaʻole oʻo mai ka hapanui o nā ʻiʻiwi pōpolo ma ke kuanoni ʻana o nā hulu a ʻula hiʻohiʻo maila.

ʻAʻole lā i hewa kaʻu i manaʻo mua ai, he ʻiʻiwi ʻōpio ka ʻiʻiwi pōpolo. Akā ʻaʻole hoʻi i hewa ko haʻi mau manaʻo kekahi, he ʻiʻiwi ʻōpio ka ʻiʻiwi pōlena. ʻO ka pololei, he mau māhele ko ka ʻiʻiwi oʻo ʻana aʻe, a he mau inoa ia no kekahi o ia mau māhele.

He mau hihia ʻē aʻe ko nā inoa pana kahiko o Drepanis Coccinea a me kekahi mau manu. He mea naʻe ia e kūkā ʻia i kekahi lā. Pīpī holo kaʻao.

A hui hou!

Kuleana Kiʻi na ka ʻAha Pūnana Leo